Tibb

Vaksinlərin hazırlanması

Vaksinlərin hazırlanması

Vaksinlərin hazırlanmasıxəstəliyi nə ilə və necə imitasiya etmək olar?


Vaksinasiya ilə bağlı xüsusi layihənin əvvəlki mqəalələrində biz, vaksinlərin köməyi ilə xəstəliklər ilə mübarizə ideyasının necə inkişaf etməsi və onların bəşəriyyətin  həyatını necə tatnınmaz hala gətirərək dəyişdirməsi haqqında bəhs etmişdir. Lakin vaksinlər necə işləyir? Onlar hansı komponentlərdən ibarətdir və bir – birilərindən nə ilə fərqlənirlər? Bu məsələni üçüncü məqalədə araşdıraq.

Vaksinlərin kəşf olunması ilə dünya güclü şəkildə dəyişdi: həyatın davamiyyəti artdı, xəstəliklərin tək – tək halları epidemiyaya çevrilmədi, epidemiyalar isə - единичные случаи заболеваний перестали превращаться в эпидемии, а эпидемии — qeyri – adi şəkildə güclü epidemiya olub; bəzi xəstəliklərə isə ümumiyyətlə qalib gəlmək  (məsələn, təbii çiçək xəstəliyi) mümkün olmadı.

Lakin bütün bunlara baxmayaraq, dünya əvəllər olduğu kimi – həm zaamnnı sınağından keçmiş, həm də, yeni vaksinlərə ehtiyac duyur. Qrip virusu kimi bəzi mikrob törədicilər total vaksinasiyalı dünyanın yeni şəraitində sağ qalmağı öyrənmiş və immun sistemə nəzarətdən yayınmağa can ataraq ildə bir neçə dəfə öz zülal qılafını dəyişir. QİÇS infeksiyalar kimi digər xəstəliklər on illər ərzində vaksinin layihəçiləri tərəfindən hələ ki məğlub olunmamışdır. Təbiət də məsələn, bu yaxınlarda səs – küy yaratmış Zik qızdırması kimi yeni infeksiya xəstəliklərini bizə ötürməkdən yorulmur.

Beləliklə, vaksinlərin layihəçiləri uzun müddət işsiz qalmayacaqdır. Nəyisə yaratmaq üçün əvvəlcə təsir göstərmək istədiyimiz sistemin necə işlədiyini anlamaq lazımdır. Bu məqalədə biz, vaksinləri immun cavabı necə işə salması, vaksinasiyalı orqanizmin daxilində mikrob törədici ilə nəyin baş verməsi və yeni vaksinlərin necə işlənib hazırlanması haqqında daha ətraflı şəkildə bəhs edəcəyik.

İmmunitet: işğalçılar ilə mübarizə

İmmun sistemi — bu əsl ordu olub, bakteriyalar, viruslar, göbələklər və digər çağırılmamış qonaqlar ilə mübarizəyə yönəlmişdir. Biz artıq çoxhəddli sistemin bütün mürəkkəbliyini təsvir edə bilmirik, və bununla bağlı heç bir zərurət yoxdur. “Biomolekulada” işıq üzü görmüş “Özünkülər və yadlar ilə mübarizə immuniteti” kimi ətraflı məqaləni maraqlanan oxucuya tövsiyyə etmək mümkündür. Burada biz vaksinin işi üçün vacib olan immun müdafiənin mərhələsi üzərindən dayanacağıq.

Praktiki olaraq istənilən infeksiya xəstəliyi müəyən törədici mikrobun bizim orqanizmimizin müdafiə maneələrini dəf etməsindən başlayır və onun daxili mühitinə daxil olur. Bu işğalçıların əsas vəzifəsi – öz bioloji funksiyasını daha tez icra etməkdən, yəni, çoxalmaqdan ibarətdir. Təbii olaraq, o bizim hesabımıza insan hüceyrələrini yoluxdurur və ya dağıdır.

“Qonaqların” qeyri – uyğun davranışına orqanizmin cavabı adətən sürətli və aqressiv olur. Düşmənlə mübarizəyə praktiki olaraq bütün immun hüceyrələr cəlb olunur. Toxuma mikrofaqları düşmənlə mübarizəsini genişləndirərək, damarların endoteliyaları zülallar – selektinlər ilə  codlaşır və qandan daxil olan leykositlər – mikrofaqlar, neytrofillər, daha sonra isə limfositlər üçün “enmə zolağına” çevrilir.  Toxumalara zəhərli zülallar və oksigenin və azotun daha fəal formaları dolaraq nə özünkülərə, nə də yadlara rəhm etmirlər. Bütün bu hadisələr iltihabın daha sürətlə inkişafına gətirib çıxarır.

Toxumalarda və hüceyrələrdə təhlükə siqnalları meydana çıxan zaman iltihab fəallaşır. Bu, zədələnmiş və ya infeksiyaya yoluxmuş toxumalar üçün ümumi molekulaların bir neçə tipidir. Məsələn, əgər sahibin hüceyrəsində virusun və ya bakteriyanın yad DNT – i aşkar olunursa, o zaman burada nəsə öz qaydasında getmir. Və ya toxuma mayelərində bizim orqanizmimizdə hasil olunmayan bakteriyaların divarlarının komponentləri meydana çıxır. İmmunitet bu cür siqnalları tanıyaraq orqanizmin hücuma məruz qaldığını anlamağa qadirdir.

Elm adamları immun cavabı iki tipə bölürlər – anadangəlmə və ya adaptiv. Makrofaqlar və neyrofillər anadangəlmə immunitetə aid olub, onun da düşmənlər ilə əsas mübarizə vasitəsi – kəskin iltihabdır. Bu cür müdafiə bir çox mikroorqanizmlərin öhdəsindən asanlıqla gəlir və biz əksər hallarda bizim bədənimizin daxilində nəyin məhz baş verdiyini hiss etmirik.

Praktiki olaraq insanın bütün xüsusi patogenləri kəskin iltihabın zərbələri altında sağ qala bilər və onun gedişatını ya zəiflədərək, ya da müəyyən qədər dəyişərək onun öhdəsindən gələ bilər. Bəziləri hətta iltihaba nəzarət və onların öz məqaəsləri naminə istifadə olunması metodlarını mənimsəmişdirlər. Bu cür patogenlər ilə mübarizə aparmaq üçün nəinki təhlükəni qeydə almaq, həmçinin də,  düşməni dəqiq nişan almaq lazımdır. Adaptiv immunitet buna görə cavabdehdir. O asta – asta genişlənir (bir həftədən iki həftəyə qədər), konkret virusa kpklənir (adaptasiya olunur) və yalnız bundan sonra praktiki olaraq istənilən patogeni sürətlə və effektiv şəkildə məhv etmək qabiliyyətini əldə edir.

Adaptiv immunitet çox mürəkkəb şəkildə köklənmişdir. Törədici mikrobun tipindən asılı olaraq hüceyrələrin və zülalların müxtəlif qrupları aktivasiya prosesinə cəlb olunur. Lakin, bir qayda olaraq, effektiv cavab üçün xüsusi molekulalar – anticisimlər zəruridir.

 



Şəkil 1. Anti cisimlərin quruluşu və qrupları.  Qrupundan asılı olmayaq anti cisimlər iki əsas sahəyə malikdir. Antigeni əlaqələndirən sahə hər bir konkret antigen üçün limfositlər tərəfindən “seçilir” və təmas zamanı ona yapışır.  Konstantlı əlaqə isə orqanizmin reseptorlar və zülallar ilə əlaqələndirilməsini təmin edir.


Anticisim  — ölçüsünə görə molekulun ən iri mikro dünyasıdır (şəkil. 1) . Bir ucunda yad mənşəli molekulaların (antigenlərin) tanınmasına görə cavabdeh olan minimum iki eyni “yapışqan” sahə yerləşir.

Antigenlər — orqanizmin yad mənşəli kimi tanıdığı və buna müvafiq olaraq immunitetin fəallaşması ilə onların meydana çıxmasına cavab verən istənilən maddələrdir. Immun sistemi üçün ən vacib antigenlər – patogenin xarici səthində yerləşən molekulaların sahəsidir.

Antigenlə anticismin qarşılıqlı fəaliyyəti — molekulalararası əlaqəyə əsaslanan həddən artıq mürəkkəb prosesdir. Sadə dildə desək anticisim — это kilid üçün seçilmiş açardır (şəkil. 2).



Şəkil 2. Anticisimlərin yütişmməsi və seleksiyası prosesinin sxemi.  Çox nadir hallarda orqanizm patogen üçün ideal şəkildə münasib olan anticismi dərhal tapır. Bir qayda olaraq, zəruri əlaqə ilə müəyyən qədər münasib “məhsulu” işləmək üçün limfositlərə müəyyən vaxt tələb olunur. Bunun üçün onlar təsadüfən də olsa antihen əlaqəli sahənin strukturunu dəyişir və daima onun effektivliyini yoxlayaraq antigenlərə görə rəqabətə girirlər. Bu proses dalağın ağ fırfırında və limfa düyünlərində baş verir və və somatik hipermutagenez adlanır.

İrina Yefremovanın illustrasiyası


İmmun hüceyrələrin xüsusi tipi – B – limfositlər anti cisimlərin hasilatına görə cavabdehlik daşıyır. Onların səthində lokalizasiya olunna В – hüceyrə reseptoru, — anticisimdən savayı heç nə deyildir. Mürəkkəb molekulyar mexanizm sayəsində antigenin əlaqələndirilməsinə görə cavabdehlik daşıyan müxtəlif quruluşlu sahəyə malik olan B – hüceyrəli reseptorların güclü sistemi yaradılır. Hər bir В-limfosit öz səthində yalnız bir variantlı reseptorlara malikdir.

Orqanizmə patogen daxil olan zaman onun antigenləri B – limfositlərinin səthində B – hüceyrə reseptorları ilə əlaqələnir. Daha sonra limfositlər bu cür əlaqənin maksimal surətdə effektiv olması üçün antigeni əlaqələndirən reseptor sahəsinin quruluşunu dəyişməyə başlayır, və bu cür variant tapıldıqdan sonra B – limfositlərin ordusunu formalaşdıraraq fəal şəkildə bölünürlər. Bu zaman hüceyrələr anticisimlərin külli miqdarda məhsulların proqramını işə salır.

Beləliklə, anticismin əmələ gəlməsi — bir molekulun səviyyəsində əsl təkamül olub, bizim orqanizmimizin daxilindəki ən möcüzəli proseslərdən biridir. 2018 ci ildə immun hüceyrələrdən kənarda molekulalara qarşı bu təkamül prosesini tətbiq etməyə nail olmuşdurlar və onlara kimya üzrə Nobel mükafatı təqdim olunmuşdur (bu barədə «İzafiliyin qara qutusu» məqaləsində oxumaq mümkündür).

Anticismin ikinci hissəsi “yapışqanlı” uc kimi dəyişkəndir. İmmun sistemin zülalları və bir çox hüceyrələr onunla qarşılıqlı fəaliyyətdə olur. Hüceyrə-faqositlər əlaqənin yaranması zamanı fəallaşır və anticismin yapışdığı zənciri yeyirlər. Komplement sisteminin zülalları anticismin ətrafında kompleks şəklində toplanaraq bakteriyanın qılafını deşir və bununla da onu məhv edirlər. Bütün bunlardan savayı, anticismin “yapışqan” ucunun əlaqələnməsi patogenin zərərsizləşməsinə səbəb ola bilər. Məsələn, anti cisimlər hər hansı bir patogenin toksinlərinə qarşı spesefik olduqları hallarda baş verir. Belə olan halda bloklanma onların zədələnməsi qabiliyyətini yoxa çıxarır.

Doğrudur, sahibinin orqanizmini müdafiə etməyən anticisimləri hasil edən sadə bakteriyalar və virusların törətdikləri bir sıra xəstəliklərin mövcud olduğunu qeyd etmək lazımdır. Bu, ilk növbədə, xroniki gedişatlı infeksiyalara aid olub, onların arasında vərəm, malyariya və QİÇS – infeksiyası mövcuddur.

Patogenə qarşı anticisimlərin meydana çıxması, bir qayda olaraq, tezliklə sağalmanın, onların iştirakı ilə immunitetin nə qədər effektiv şəkildə işə düşməsinin əlamətidir. Xəstəlikdən sonra onlar qanda illər boyu aşkar oluna bilər.  İnsanın nə zamansa bu və ya digər patogenlə qarşılaşdığını təyin edən diaqnostika üsulları məhz buna əsaslanmışdır. Belə ki, bəzi viruslara yoluxma (məsələn, qızılca virusuna) hamiləlik zamanı gələcək ananın dölünə zərər vura bilər. Lakin, əgər qadında virus əleyhinə anticisimlər mövcuddursa, o zaman bu o deməkdir ki, o əvvəllər məxmərəyə yoluxmuş və ən qeyri – mansib anda yenidən yoluxacaqdır.

Hər hansı bir törədici mikrobun əleyhinə adaptiv immunitetin inkişafının təbiətdəki yeganə səbəbi — keçirilmiş xəstəlikdir. Bəşəriyyət orqanizmi guya ki xəstələliyə yoluamasına “inanmağa” məcbur etmək üsulunu kəşf etmişdir, halbuki əslində orqanizm sağlam olmuşdur. Bu üsul xüsusi layihənin həsr edildiyi vaksinasiya adlanır.   

Vaksinlər: xəstəliyin imitasiyası

Biz orqanizmi süni olaraq adapriv immunitetə məcbur etməyi istədiyimiz zaman biz xəstəliyi “süni olaraq” təkrarlamalı və patogenin etdiyi kimi immun sistemi fəallaşdırmalıyıq. Anticisimləri produksiya edən B – limfositlərin fəallaşdırılması üçün iki molekulyar siqnal zəruridir.

Bakteriyaların və ya virusun səthinin fraqmentləri olan – antigenlər ilk siqnal olaraq xidmət göstərirlər. Onlar immun sistemin hüceyərləri, limfa və iltihablı toxumadan ora daxil olmuş qanla limfa düyünlərinə daxil olurlar.

İkinci siqnal — antigenlərin daxil olduqları sahədə başlamış iltihabdır. İltihabın çoxsaylı amilləri (molekulalar) antigenlərin mənbəyinin orqanizm üçün təhlükəli olduğunu göstərirlər. Əgər antigenlər vardırsa, iltihabsa yoxdursa,  o zaman adətən, məsələn, qida komponentlərinə aid olan kimi immunitetin də zülallara aid olması riski meydana çıxır. O zaman iimunizasiya əvəzinə tolerantlıq meydana çıxır. İmmun sistemi bu zülalları təhlükəsiz zülallar kimi qəbul edir və onlara hücum etmir.

Vaksinləri icad edən alimlər qarşısında dayanan ilk sual — antigeni haradan qalmaq olar? sualıdır. İmmun cavabın gücü və davamiyyəti nöqteyi – nəzərindən insanı müdafiə etmək istədiyimiz törədici mikrobla insanı yoluxdurmaqdan asan heç nə yoxdur. Hələ Cennerin kəşfinə və heyvanlarda insan xəstəliklərinin modellərinin meydana çıxmasına qədər həkimlər çiçək xəstəliyinə qarşı münasibətdə məhz belə davranırdılar. Yüzilliklər ərzində bütün dünyada insanlar çiçək xəstəliyindən müdafiə olunmağa can ataraq, sağlam insana peyvənd kimi xəstə insanın çiçək suluğunun möhtaviyyatını vururdular. Bu prosedurla bağlı problemlər açıq - aydındır: xəstəlirin daah yüngül formasının bu cür adlandırılmasına baxmayaraq, peyvənd olunanların təxminən 2% infeksiyadan həlak oldular. Şübhəsiz olaraq, burada bu metod münasib deyildir və artıq alternativ qərarlar mövcuddur.

Antigenlərin mənbəyinə görə vaksinləri bir neçə tiplərə bölürlər. Tərkibinə əsl canlı patogenin daxil olduğu canlı vaksinlər mövcuddur. Onun xəstəlik törətməməsi və immunitetin aktivasiyasına şərait yaratması üçün onu müəyyən üsullar ilə zəiflədirlər (onlar haqqında bir qədər gec bəhs olunacaqdır). Canlı vaksinlərdən savayı, öldürülmüş patogenləri də istifadə etmək mümkündür. İmmun cavab bu zaman zəif olur, lakin bu cür vaksinlər təhlükəsizdir. Və ən nəhayət, ayrı – ayrı fraqmmentlər ilə virusları, bakteriyaları və ya onların toksinlərini də immunizasiya etmək mümkündür. Istifadə olunmuş molekuladan asılı olaraq bu vaksinlər rekombinant (əgər gen mühəndisliyinin kğməyi ilə digər orqanizmlərdə işlənmiş virus və ya bakteriyaların zülallarından ibarətdirsə) və ya anatoksinlər  (əgər toksiki göstəricisi azaldılmış bakteriyaların toksinlərindən ibarətdirsə) adlanırlar.

Son zamanlar vaksinlərin xüsusi sinfi – DNT vaksinlər meydana çıxmışdır. Onlar ümumiyyətlə hazır antigenin orqanizmə vurulmasını nəzərdə tutmur. Onun əvəzinə patogenin zülallarını kodlaşdıran genlərdən ibarət olan DNT fraqmentlərini vururlar. Bu cür zülal immun sistemi üçün hədəfə çevrilir. Bu cür vaksinləri eksperimental olaraq tətbiq edirlər.

 

 

Vaksinasiya haqqında bəzi əfsanələr

Vaksinlərin növü

Axırıncı

Coronavirus triviası

Coronavirus triviası

2019- 20 koronavirus pandemiyası, 2019-cu ildə koronavirus xəstəliyi ilə əlaqəli hələ də davam edən beynəlxalq sağlamlıq vəziyyətidir.

Leonardo da Vinçi fiziki xüsusiyyəti sayəsində dahi olmuşdur

Leonardo da Vinçi fiziki xüsusiyyəti sayəsində dahi olmuşdur

Yağlı boya ilə çəkilən rəsm əsərlərinin, heykəllərin və şəkillərin təhlili göstərmişdir ki, İntibah dövrünün dühası ola bilsin

dəvələr haqqında Dəvələrin iki növü var

Uşaqlara dəvələr haqqında əyləncəli faktlar

Dəvənin iki növləri arasındakı fərqi öyrənin, dəvələrin tarix boyu insanlar tərəfindən necə istifadə edildiyi, sürətlənə biləcəyi və

kosmik səyahətə

Hər kəsi kosmik səyahətə göndərməyə hazır olan şirkətlər

Bu gün hər kəsi kosmosa səyahətə göndərmək daha real olub. Qeyd etmək lazımdır ki, planetlər arası turlar – çox bahalı zövqdür,

Mobil oyunların faydası

Mobil oyunların faydası

Mobil oyunlar oynamaq çox yayğındır. Dünyadakı insanların hər üçündən biri mobil oyunçulardır. Mobil oyunlar dünya

Güclü qalmaq üçün tövsiyələr  Emosional

Güclü qalmaq üçün tövsiyələr

Çətin şəraitdə bir çox insanların duyğuları partlayır. Çox vaxt əziyyət çəkirlər və özlərini idarə edə bilmirlər.

Elektron kontakt linzalar

Elektron kontakt linzalar

Bunu dəfələrlə filmlərdə görmüşük; kiminsə gözünün qabağından heç bir monitora ehtiyac olmadan çoxlu miqdarda ötüb-keçən

Amerikanın ən gənc sahibkarların təcrübələriylə tanış olun.

Gənc sahibkarların biznes təcrübələri

Sahibkarlıq istedadı və ilhamı yaş tanımır. Bəzi istedadlı gənc təşəbbüskarların lotereya bileti almaq və ya sürücülük vəsiqəsi

Tarixin ən böyük moda sahibkarları Ralf Lauren Phil Knight Levi Strauss

Tarixin ən böyük moda sahibkarları

Ralf Lauren dedikdə ağıla dəbdəbəli lüks həyat yaşayan amerikalı gəlir. Nyu-Yorkda doğulan modelyerin istədiyi də məhz bu idi.

Sümüklər danışa bilsəydi

Sümüklər danışa bilsəydi

Dil nitq insanları digər heyvanlardan ayıran bir və əsas əlamətlərdən biridir. Sözlər bizə mürəkkəb fikirləri çatdırmaq

dəvələr haqqında Dəvələrin iki növü var

Uşaqlara dəvələr haqqında əyləncəli faktlar

Dəvənin iki növləri arasındakı fərqi öyrənin, dəvələrin tarix boyu insanlar tərəfindən necə istifadə edildiyi, sürətlənə biləcəyi və

Lesoto haqqında maraqlı faktlar

Lesoto haqqında maraqlı faktlar

Afrikanın yalnız üç ölkəsində monarxiya sistemi var və Lesoto da onlardan biridir. Digər ikisi isə Esvatini və

İsrail haqqında maraqlı faktlar

İsrail haqqında maraqlı faktlar

İsraildə rus dilini eşidə biləcəyiniz bir çox yer var. Buradakı rəsmi dil yalnız İvrit dilidir və ərəb əhalisinin çox

'Lazer' nə deməkdir?

'Lazer' nə deməkdir?

Elektromaqnit şüalanmasının stimullaşdırılmış emissiyasına əsaslanan optik gücləndirmə prosesi ilə işıq yayan lazerin,

Steve Jobs

Steve Jobs haqqında bilmədiyiniz 10 şey

Apple şirkətinin sədri və baş icraçı direktoru, Steve Wozniak və Ronald Wayne ilə birlikdə şirkəti quran amerikalı sahibkar, marketoloq və